Từ láy tiếng Việt: vì sao nói "nho nhỏ" mà không nói "nhỏ nhỏ"?

Khi ai đó bảo chiếc áo đo đỏ, không phải họ nói lắp. Họ đang nói áo hơi đỏ, đỏ mà chưa hẳn đỏ. Nói đỏ một lần, áo là màu đỏ. Nói hai lần, đổi nhẹ âm đầu tiên, màu nhạt bớt. Đó là từ láy, thứ ngôn ngữ học gọi là hiện tượng lặp (reduplication).

Tiếng Anh cũng có lặp, nhưng chỉ ở rìa ngôn ngữ: zigzag, teeny-weeny, fancy-shmancy, hay kiểu nói đùa mà giới ngôn ngữ học gọi là “lặp để nhấn tương phản”: “Tôi làm salad cá ngừ, còn bạn làm salad-salad nhé”, tức là đĩa salad rau đúng nghĩa. Bài báo năm 2004 mô tả hiện tượng này được giới chuyên môn gọi vui là “bài salad-salad”. Còn trong tiếng Việt, từ láy có mặt khắp nơi: trong truyện thiếu nhi, trong thơ, trong cách người ta tả thời tiết, món ăn, tả nhau. Nhà ngôn ngữ học Hoàng Văn Hành viết hẳn một cuốn sách về chúng năm 1985, Từ láy trong tiếng Việt, rồi sau đó biên soạn cả một cuốn từ điển chỉ dành cho từ láy.

Tôi dùng những từ này từ bé mà chưa bao giờ tự hỏi chúng được tạo ra thế nào. Khi tìm hiểu, tôi thấy chúng theo những quy luật gọn gàng chẳng kém gì sách ngữ pháp.

Hai hướng ngược nhau: nhạt đi và mạnh lên

Điều thú vị nhất là từ láy có thể đẩy nghĩa theo hai hướng ngược nhau.

Láy một tính từ thường làm nghĩa giảm nhẹ:

  • đỏ → đo đỏ
  • nhẹ → nhè nhẹ
  • xanh → xanh xanh
  • xinh → xinh xinh
  • dễ → dề dễ

Nhưng một kiểu láy khác lại làm nghĩa mạnh lên:

  • mạnh → mạnh mẽ
  • rực → rực rỡ
  • đau → đau điếng

Còn láy ba thì đẩy lên tận cùng. Sạch là sạch, sạch sành sanh là không còn một mẩu. Hết là hết, hết hền hệt là chẳng còn gì. Ngon là ngon, ngón ngòn ngon là ngon hết chỗ chê. Phụ lục về từ láy tiếng Việt trên Wiktionary gọi kiểu láy ba này là “còn sản sinh một phần”: người nói vẫn có thể đặt ra từ mới ngay lúc nói, và nhiều người làm vậy để gây cười.

Quy luật thứ nhất: thanh điệu phải cùng âm vực

Đây là phần tôi thấy thú vị nhất. Nhìn lại đỏ → đo đỏ: tiếng láy không giữ nguyên thanh hỏi mà chuyển sang thanh ngang. Sao lại là thanh ngang mà không phải thanh huyền?

Các nhà ngôn ngữ học chia sáu thanh tiếng Việt thành hai âm vực:

  • Bổng: ngang, sắc, hỏi
  • Trầm: huyền, nặng, ngã

Khi láy, hai tiếng giữ cùng một âm vực. Gốc mang thanh bổng thì tiếng láy thường mang thanh ngang; gốc mang thanh trầm thì tiếng láy thường mang thanh huyền:

  • nhỏ (hỏi, bổng) → nho nhỏ
  • nhám (sắc, bổng) → nham nhám
  • nhẹ (nặng, trầm) → nhè nhẹ
  • loãng (ngã, trầm) → loàng loãng

Vì thế người nước ngoài nói nhỏ nhỏ nghe hơi lệch, còn nho nhỏ nghe mới “thuận tai”. Quy luật này cũng nằm sẵn trong những từ quen thuộc: vui vẻ (ngang + hỏi, đều bổng), mạnh mẽ (nặng + ngã, đều trầm), nhẹ nhàng (nặng + huyền, đều trầm).

Tuy vậy, quy luật không tuyệt đối. Nghiên cứu năm 2020 của Andrea Hoa Pham và Andrew Anh Pham trên Journal of the Southeast Asian Linguistics Society khảo sát người miền Nam tạo từ láy mới và thấy dạng hài hoà âm vực lại xuất hiện ít hơn dạng không hài hoà; cấu trúc âm tiết cũng ảnh hưởng đến mức độ người nói ưa hài hoà. Giọng miền Nam gộp hỏi và ngã làm một, nên hệ thống cũ lỏng ra. Quy luật trong sách là có thật, nhưng tiếng Việt sống động đang tự điều chỉnh nó.

Quy luật thứ hai: âm cuối cứng hoá mềm

Quy luật thứ hai liên quan đến phụ âm cuối. Âm tiết tiếng Việt có thể kết thúc bằng các âm tắc -p, -t, -ch, -c, phát ra gọn và đóng lại. Khi láy, tiếng láy thường đổi âm tắc ấy thành âm mũi cùng vị trí cấu âm:

  • -p → -m: mập → mầm mập
  • -t → -n: nhạt → nhàn nhạt
  • -ch → -nh: lệch → lềnh lệch
  • -c → -ng: điếc → điêng điếc

Để ý là quy luật thanh điệu vẫn chạy song song: mập mang thanh nặng nên tiếng láy mang thanh huyền, cùng âm vực trầm. Hai quy luật trong một từ nhỏ, và người bản ngữ áp dụng cả hai mà không cần nghĩ.

Quy luật thứ ba: láy âm, không láy cả từ

Rất nhiều từ láy chỉ lặp một phần âm tiết. Có từ láy phụ âm đầu (mập mạp, khóc lóc), có từ láy vần (lúng túng, loanh quanh). Cả một họ từ láy mở đầu bằng l-: luống cuống, lảm nhảm, loanh quanh. Ở những từ này, phần mang nghĩa thường là tiếng gốc, còn tiếng láy chỉ đem lại nhịp điệu và sắc thái.

Đây là chỗ từ láy hoá thành thơ. Long lanh, lấp lánh, lung linh đều tả ánh sáng lay động, khác nhau ở những sắc thái khó định nghĩa nhưng tai người Việt nghe là nhận ra ngay. Văn chương Việt dựa vào từ láy rất nhiều, vì chúng vẽ ra âm thanh và cảm giác chứ không chỉ nêu sự việc.

Người học tiếng Việt nên dùng thế nào

  1. Học tính từ theo cặp. Học đỏ thì học luôn đo đỏ. Dạng giảm nhẹ xuất hiện liên tục trong lời nói lịch sự hằng ngày: hơi buồn buồn.
  2. Dùng quy luật âm vực để tự kiểm tra. Gốc thanh bổng → tiếng láy thanh ngang; gốc thanh trầm → tiếng láy thanh huyền. Cách này đúng hơn nhiều so với đoán mò.
  3. Để ý phụ âm cuối. Gốc kết thúc bằng -p, -t, -ch, -c thì thử đổi sang -m, -n, -nh, -ng.
  4. Coi từ láy bộ phận là từ vựng, không phải ngữ pháp. Không quy tắc nào sinh ra được lấp lánh; cứ học thuộc, tốt nhất là gắn với một hình ảnh hay một cảnh cụ thể.
  5. Đừng lạm dụng láy ba. Sạch sành sanh rất giàu hình ảnh, nhưng câu nào cũng dùng thì giống kết câu nào cũng bằng dấu chấm than.

Điều tôi quý ở từ láy là chúng cho thấy phần nhạc nằm dưới tiếng Việt. Một ngôn ngữ sáu thanh hoàn toàn có thể coi thanh điệu là thứ trang trí ngẫu nhiên. Nhưng khi tiếng Việt chơi đùa với chính từ ngữ của mình, nó giữ thanh điệu hài hoà và làm mềm những âm cuối cứng, để tiếng láy nghe như vốn thuộc về nơi đó. Thử đọc to nho nhỏ, rồi nhỏ nhỏ, bạn sẽ nghe ra sự khác biệt.

Nguồn

Đăng ngày Chuyên mục Ngôn ngữ