Bộ Công an ban hành quy chuẩn ADN: phòng xét nghiệm muốn đưa dữ liệu vào Cơ sở dữ liệu căn cước phải phân tích đủ 20 locus STR

Tháng trước, Bộ Công an đã ban hành quy chuẩn kỹ thuật cho hai trong năm loại sinh trắc học mà Luật Căn cước liệt kê là giọng nói và mống mắt. Nay đến lượt loại thứ ba, cũng là loại nhạy cảm nhất. Thông tư 183/2026/TT-BCA do Bộ trưởng, Đại tướng Lương Tam Quang, ký ngày 30/10/2026, ban hành QCVN 18:2026/BCA – Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về sinh trắc học ADN nhận dạng cá thể người. Bản ký số được đăng trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ ngày 10/11. Thông tư có hiệu lực từ ngày 30/4/2027.

Hai quy chuẩn giọng nói và mống mắt chủ yếu nói về thiết bị thu nhận. Quy chuẩn ADN thì nhắm vào phòng thử nghiệm, phòng xét nghiệm. Nó quy định một phòng xét nghiệm phải đáp ứng những gì thì hồ sơ ADN do phòng đó tạo ra mới được đưa lên cơ sở dữ liệu căn cước quốc gia.

Thông tin văn bản

  • Số hiệu: Thông tư 183/2026/TT-BCA, ban hành kèm QCVN 18:2026/BCA. Thông tư gồm 3 điều; phần quy chuẩn dài 27 trang, kèm các phụ lục (bản quét 47 trang).
  • Cơ quan ban hành: Bộ Công an, theo đề nghị của Cục trưởng Cục Công nghiệp an ninh. Bộ Khoa học và Công nghệ có ý kiến.
  • Ngày ký: 30/10/2026. Hiệu lực: 30/4/2027, tức sáu tháng sau.
  • Căn cứ: Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật số 68/2006/QH11 (sửa đổi gần nhất bởi Luật số 70/2025/QH15); Luật Căn cước số 26/2023/QH15 (sửa đổi bởi Luật số 118/2025/QH15); Nghị định 22/2026/NĐ-CP hướng dẫn Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật.
  • Phạm vi: Quá trình phân tích mẫu sinh phẩm để thu nhận dữ liệu ADN “phục vụ thu thập dữ liệu ADN cho cơ sở dữ liệu căn cước”. Đối tượng áp dụng là các phòng thử nghiệm, phòng xét nghiệm tham gia hệ thống tạo lập dữ liệu và các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan.

Quy chuẩn nói rõ không điều chỉnh ba nội dung: khâu sau phân tích (tích hợp vào cơ sở dữ liệu, nghiên cứu, ứng dụng dữ liệu), bảo mật dữ liệu bên ngoài phòng xét nghiệm, và “các vấn đề liên quan đến quyền riêng tư”. Những nội dung này để cho các luật khác điều chỉnh.

Thay cho những gì

Từ khi Luật Căn cước có hiệu lực vào tháng 7/2024, các phòng xét nghiệm đã tạo lập dữ liệu ADN cho cơ sở dữ liệu căn cước, nhưng chỉ dựa trên văn bản nội bộ. Danh mục tài liệu tham khảo của quy chuẩn nêu rõ hai văn bản đó. Thứ nhất là Quyết định 4556/QĐ-BCA-H09 ngày 21/6/2024, phê duyệt tạm thời quy định kỹ thuật sinh trắc học ADN. Thứ hai là Quyết định 9686/QĐ-C06-TTDLDC ngày 05/12/2024 của Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, hướng dẫn các đơn vị xét nghiệm. Nay quy định được nâng lên thành quy chuẩn kỹ thuật quốc gia: bắt buộc áp dụng, công khai và có thể dùng làm căn cứ kiểm tra.

Phần kỹ thuật cốt lõi

Công nghệ nền tảng. Phân tích các đoạn lặp ngắn (STR) bằng điện di mao quản, kể cả công nghệ phân tích ADN nhanh (Rapid DNA) đã được FBI thẩm định.

Bộ 20 locus. Mỗi hồ sơ phải có locus giới tính Amelogenin và 20 locus STR trên nhiễm sắc thể thường theo chuẩn CODIS mở rộng: CSF1PO, FGA, D3S1358, TH01, D5S818, TPOX, D7S820, vWA, D8S1179, D1S1656, D13S317, D2S441, D16S539, D2S1338, D18S51, D10S1248, D21S11, D12S391, D19S433 và D22S1045. Bộ kit nào được sử dụng cũng phải phủ đủ 20 locus này.

Tiêu chí chọn locus. Muốn phân tích mở rộng, kể cả miniSTR, X-STR và Y-STR, locus bổ sung phải đáp ứng mười tiêu chí. Tiêu chí đầu tiên là không có liên quan nào đến một tình trạng bệnh lý hoặc dị tật. Các tiêu chí khác gồm tỷ lệ đột biến dưới 0,3%, tính dị hợp tử trên 70%, mức độ phân biệt trên 70%, tỷ lệ stutter dưới 15%, và kích thước alen từ 100 đến 600 bp. Nói cách khác, dữ liệu đưa vào cơ sở dữ liệu là một “mã nhận dạng”, không phải thông tin sức khỏe.

Giải trình tự thế hệ mới. NGS và TGS chỉ được dùng trong trường hợp cụ thể cần phân tích mở rộng, sau khi Hội đồng khoa học của đơn vị thẩm định. Dữ liệu loại này chỉ được lưu “để sử dụng trong trường hợp cần thiết”. Nó chỉ được tích hợp vào Cơ sở dữ liệu căn cước khi cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu có quy định.

Dữ liệu đầu ra. Với mỗi mẫu, phòng xét nghiệm lưu ba loại tệp: tệp điện di thô (FSA/HID), giữ nguyên không chỉnh sửa; tệp kiểu gen dạng TXT hoặc CSV; và tệp PDF các đỉnh đã phân tích. Tín hiệu đỉnh alen tối ưu nằm trong khoảng 1.000–12.000 RFU. Dữ liệu không đạt yêu cầu chất lượng “không được sử dụng để tạo lập hồ sơ ADN”.

Yêu cầu với phòng xét nghiệm

  • Bố trí phòng. Các phòng Tách chiết, Chuẩn bị PCR, Bổ sung khuôn ADN và PCR phải theo nguyên tắc dòng một chiều. Nhân sự, mẫu và thiết bị không được đi ngược chiều. Nếu không bố trí được một chiều, khu hậu PCR phải ngăn cách vật lý với khu tiền PCR.
  • Loại mẫu. Chỉ dùng máu, lông tóc còn bao gốc, hoặc niêm mạc miệng thu bằng dụng cụ chuyên dụng.
  • Nhân sự. Tối thiểu 02 cán bộ phụ trách chuyên môn làm toàn thời gian. Mỗi phòng chức năng có ít nhất 02 người: 01 người thao tác và 01 người giám sát suốt quá trình phân tích. Kỹ thuật viên phải có chuyên môn sinh học, công nghệ sinh học hoặc y học và ít nhất 02 năm kinh nghiệm tại phòng xét nghiệm di truyền, sinh học phân tử.
  • Quản trị viên dữ liệu. Mỗi phòng xét nghiệm phải có vị trí này. Người phân tích, kết luận hồ sơ STR phải độc lập với quản trị viên dữ liệu. Nếu chưa bố trí quản trị viên, phòng xét nghiệm không được tải hồ sơ ADN lên Cơ sở dữ liệu căn cước.
  • Chất lượng. Ngoại kiểm ít nhất 01 lần/năm; mỗi lần phân tích phải có mẫu đối chứng dương và âm; hệ thống chất lượng được xem xét hằng năm.

Hành trình mẫu và thời hạn lưu

Phụ lục A mô tả đường đi của mẫu. Công dân đề nghị tích hợp ADN, được xác thực bằng vân tay, khuôn mặt và thông tin dân cư. Sau đó mẫu được gắn barcode riêng ở từng khâu: thu mẫu, vận chuyển, mã hóa và điều phối. Không bộ phận nào xem được toàn bộ mã số của một mẫu, chỉ được biết các mã cần cho công việc của mình. Phòng lưu trữ mẫu sinh phẩm mã hóa lại rồi mới điều phối mẫu, nên phòng phân tích không biết mẫu mình đang xử lý là của ai.

  • Mẫu ADN sau tách chiết được lưu 06 tháng kể từ ngày dữ liệu đồng bộ thành công vào Cơ sở dữ liệu căn cước. Lịch sử phân tích (ai làm, làm lúc nào) cũng được lưu 06 tháng.
  • Thời gian lưu mẫu sinh phẩm gốc do công dân và đơn vị phân tích thỏa thuận, phù hợp với hướng dẫn của cơ quan quản lý Cơ sở dữ liệu căn cước.

Quản lý dữ liệu

Mục 3.2 xác định dữ liệu ADN là “dữ liệu sinh trắc học nhạy cảm”. Việc quản lý phải tuân thủ Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, Luật An ninh mạng 2025 và Luật Trí tuệ nhân tạo 2025. Phòng xét nghiệm phải lưu dữ liệu trong hệ thống bảo mật và sao lưu định kỳ. Thiết bị và mã nguồn phần mềm thu nhận ADN phải được kiểm tra an ninh, an toàn trước khi đưa vào sử dụng và sau mỗi lần cập nhật có ảnh hưởng đến chức năng, dữ liệu hoặc kết nối. Quyền truy cập được phân theo chức năng; mọi lượt truy cập phải được ghi nhận, lưu vết và kiểm tra định kỳ. Cơ quan sử dụng dữ liệu phải bảo mật, chỉ dùng đúng mục đích và không chia sẻ trái phép.

Ai chịu tác động

  • Phòng xét nghiệm tư nhân, chẳng hạn các công ty xét nghiệm huyết thống hoặc sinh học phân tử muốn tham gia tạo lập dữ liệu ADN căn cước. Họ cần giấy phép hoạt động có danh mục kỹ thuật STR, hoặc tối thiểu có kỹ thuật di truyền, sinh học phân tử. Họ cũng cần được công nhận TCVN ISO/IEC 17025 hoặc TCVN ISO 15189 với phạm vi phù hợp. Đơn vị chưa được công nhận vẫn có thể đề nghị tham gia, nhưng phải đạt công nhận trong tối đa 03 năm. Quá hạn, Cục C06 báo cáo Bộ Công an xem xét, quyết định.
  • Phòng xét nghiệm công lập (bệnh viện, viện nghiên cứu) phải có quyết định thành lập với chức năng, nhiệm vụ phù hợp.
  • Việc xem xét, chấp thuận do Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội thực hiện sau khi kiểm tra thực tế. Thời hạn chấp thuận là 01 năm.
  • Nhà cung cấp kit, vật tư và phần mềm LIMS. Hóa chất STR phải là loại dùng cho giám định ADN pháp lý hoặc xét nghiệm huyết thống, không phải loại chẩn đoán. Vật tư tiêu hao tối thiểu phải có nhãn “DNA/RNA free”. Phần mềm quản lý phòng xét nghiệm phải được Hội đồng khoa học của đơn vị thông qua, và hội đồng này phải có thành viên bên ngoài.
  • Người dân. Chưa có gì thay đổi khi đi làm căn cước. Quy chuẩn không quy định ai phải cung cấp ADN hay vào lúc nào. Theo Luật Căn cước, ADN được đưa vào cơ sở dữ liệu khi người dân tự nguyện cung cấp, hoặc do cơ quan tiến hành tố tụng thu thập trong quá trình giải quyết vụ việc.

Những điểm còn bỏ ngỏ

  • Chính sách thu thập. Tháng 5/2026, Quyết định 2709/QĐ-BCA đã bãi bỏ thủ tục thu thập, cập nhật thông tin sinh trắc học ADN và giọng nói ở cấp bộ và cấp tỉnh. Bộ Công an cho biết việc này không có nghĩa là dừng quản lý dữ liệu sinh trắc học; thủ tục nay thực hiện tại Công an cấp xã hoặc qua VNeID. Quy chuẩn mới chuẩn hóa khâu phòng xét nghiệm, nhưng không nói gì về quy mô người dân tự nguyện cung cấp.
  • Quyền riêng tư nằm ngoài phạm vi. Quy chuẩn nói rõ không điều chỉnh vấn đề quyền riêng tư và bảo mật bên ngoài phòng xét nghiệm. Thời gian lưu mẫu sinh phẩm gốc để cho “thỏa thuận” với công dân, không có mức tối đa.
  • Hồ sơ đã tạo lập trước đó. Thông tư không có điều khoản chuyển tiếp cho các hồ sơ ADN tạo lập theo quy định tạm thời năm 2024, trước ngày 30/4/2027.
  • Ít nguồn đưa tin. Hai ngày sau khi văn bản được đăng, chưa tìm thấy bài báo nào về thông tư này. Bài viết dựa trên bản ký số và danh mục văn bản của Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

Nguồn

Bài viết mang tính thông tin, không phải tư vấn pháp lý.