Người Việt thuộc câu “Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến” từ khi chưa biết Phố Hiến nằm ở đâu. Kinh Kỳ là Thăng Long, tức Hà Nội ngày nay. Phố Hiến là một dải ven sông Hồng cách đó chừng 50 km về hạ lưu, nay thuộc Hưng Yên. Trong phần lớn thế kỷ XVII, đây là nơi Đàng Ngoài (người phương Tây gọi là Tonkin) tiếp xúc với thế giới bên ngoài. Giờ đây phần lớn chỉ còn những con phố yên ả, đền chùa rêu phong và một dòng sông đã dời xa.
Một đô thị mang tên một nha môn
Cái tên đã cho biết nơi này sinh ra để làm gì. Chữ “Hiến” nhiều khả năng bắt nguồn từ ty Hiến sát của trấn Sơn Nam, được đặt ở đây có lẽ từ cuối thế kỷ XV, khi vua Lê Thánh Tông tổ chức lại bộ máy cai trị các thừa tuyên. Nằm bên tả ngạn sông Hồng, nha môn này kiểm soát được thuyền bè qua lại giữa cửa biển và kinh đô. “Phố” là nơi buôn bán. Nói gọn lại, Phố Hiến là khu chợ mọc lên quanh một trạm kiểm soát.
Trạm kiểm soát ấy càng quan trọng khi thương nhân nước ngoài kéo đến. Thế kỷ XVII, chúa Trịnh, người nắm thực quyền ở Đàng Ngoài dưới danh nghĩa vua Lê, cần ngoại thương, và nhất là cần súng đạn phương Tây cho cuộc chiến dai dẳng với chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Nhưng chúa Trịnh không muốn người ngoại quốc tự do đi lại ở kinh thành. Phố Hiến trở thành nơi khám thuyền, cấp giấy thông hành và giữ khách nước ngoài ở một khoảng cách an toàn. Một nghiên cứu dựa trên tư liệu phương Tây đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử tóm tắt cách sắp đặt này: Phố Hiến là nơi đặt sở tuần ty và chỗ trú tạm cho thương nhân nước ngoài, còn Thăng Long mới là trung tâm buôn bán.
Tơ lụa, bạc trắng và người Hà Lan
Năm 1637, chiếc tàu đầu tiên của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) đến Đàng Ngoài. Chúa Trịnh tiếp đón nồng hậu, chủ yếu vì hy vọng có được liên minh quân sự chống chúa Nguyễn. Người Hà Lan ban đầu được bố trí ở Phố Hiến rồi mới chuyển lên kinh đô. Thương điếm Hà Lan ở Phố Hiến tồn tại bao lâu, thậm chí có thực sự tồn tại hay không, đến nay vẫn còn tranh luận: nhà nghiên cứu Đỗ Thị Thùy Lan cho rằng chứng cứ còn mỏng, và không tìm thấy dấu vết thương điếm nào trong những năm 1670–1680. Điều chắc chắn là dòng hàng hóa đi qua nơi đây: tơ sống Đàng Ngoài được chở sang Nhật đổi lấy bạc, mối lợi giúp người Hà Lan giàu lên trong vài thập kỷ. Công ty Đông Ấn Anh duy trì thương điếm ở Đàng Ngoài từ 1672 đến 1697, còn VOC rút hẳn vào năm 1700.
Cộng đồng ngoại kiều bám rễ lâu nhất là người Hoa. Một số đã định cư ở vùng này từ trước khi người châu Âu tới, và dấu tích của họ vẫn còn: đền Thiên Hậu thờ Thiên Hậu Thánh mẫu (Ma Tổ), và hội quán Đông Đô Quảng Hội.
Phố Hiến qua mắt một thủy thủ người Anh năm 1688
Nhân chứng đáng tin nhất là thủy thủ người Anh William Dampier, người ngược sông Hồng năm 1688 và kể lại trong cuốn Voyages and Descriptions (1699). Ông gọi nơi này là “Hean”, và lời tả của ông mộc mạc hơn câu ca dao nhiều:
Đó là một thị trấn đáng kể, chừng 2.000 nóc nhà… cư dân phần lớn là người nghèo và lính tráng đồn trú… không có tường thành, đồn lũy hay đại bác. (lược dịch)
Ông ghi rằng quan trấn thủ của xứ sống ở đây, và chính quan trấn hoặc người thay mặt cấp giấy thông hành cho “mọi thuyền đi lên hay đi xuống”. Có “một con phố của thương nhân người Hoa”. Người Pháp cũng đặt thương điếm ở đây vì không được phép ở kinh đô, và dinh của vị giám mục người Pháp, theo Dampier, là “công trình đẹp nhất ở Hean”. Lúc đó người Anh đã đóng ở ngay kinh đô, nơi Dampier gọi là Cachao (Kẻ Chợ).
Như vậy, Phố Hiến cuối thế kỷ XVII là một thị trấn đồn binh kiêm trạm thu thuế, có khu ngoại kiều sầm uất, chứ không phải một đô hội lộng lẫy. Một tấm bia năm 1625 đã ca ngợi nơi đây là “Tiểu Tràng An”, nhưng giới sử học vẫn đặt câu hỏi niềm tự hào ấy khớp với thực tế đến đâu. Câu ca dao là có thật, chỉ có điều nó so Phố Hiến với các đô thị khác trong nước, chứ không phải với Nagasaki hay Batavia.
Vì sao Phố Hiến lụi tàn
Không có một nguyên nhân duy nhất, và các nhà sử học Việt Nam đưa ra nhiều cách giải thích:
- Dòng sông dời đi. Phù sa sông Hồng bồi lấp bến cũ, dòng chính ngày nay cách bờ xưa khoảng 2 km. Có ý kiến cho rằng việc đắp đê khiến phù sa lắng ngay trong lòng sông, làm quá trình này nhanh hơn.
- Dòng thương mại dời đi. Năm 1684 nhà Thanh bỏ lệnh cấm biển, thương nhân có thể buôn trực tiếp với Trung Hoa mà không cần qua các cảng trung gian như Đàng Ngoài. Người Anh rời đi năm 1697, người Hà Lan năm 1700.
- Trung tâm quyền lực dời đi. Các cuộc khởi nghĩa nông dân và chiến tranh Trịnh – Tây Sơn thế kỷ XVIII làm Đàng Ngoài điêu đứng. Năm 1802 nhà Nguyễn định đô ở Huế. Năm 1831 Phố Hiến thành tỉnh lỵ tỉnh Hưng Yên mới lập, nhưng là một đô thị hành chính chứ không còn là thương cảng. Về sau Hải Phòng thay thế vai trò cửa ngõ ra biển của miền Bắc.
Những gì còn lại
Phố Hiến được giới nghiên cứu “đánh thức” từ hội thảo khoa học quốc tế về Phố Hiến năm 1992 do Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam tổ chức. Ngày 31/12/2014, Quyết định 2408/QĐ-TTg xếp hạng khu di tích Phố Hiến là di tích quốc gia đặc biệt. Trong quần thể ấy, dấu ấn Việt, Hoa và Nho học đứng cạnh nhau: chùa Chuông, đền Mẫu, đền Trần, đền Thiên Hậu, Đông Đô Quảng Hội và Văn miếu Xích Đằng, văn miếu của cả vùng, có cổng tam quan trong ảnh bìa.
Bản đồ hành chính lại vừa thay đổi. Năm 2025 tỉnh Thái Bình được nhập vào Hưng Yên, và khu phố cổ nay là phường Phố Hiến của tỉnh Hưng Yên mới. Tỉnh đang có kế hoạch phục dựng khu thương cảng xưa. Dù kế hoạch ấy thành công đến đâu, Phố Hiến vẫn nhắc ta một điều đáng nhớ: Việt Nam đã nối với thế giới cận đại từ lâu trước khi người Pháp đến, qua một trạm gác bên sông, nơi bạc Nhật, thương nhân người Hoa và sổ sách của người Hà Lan cùng phải qua một cửa tuần ty.
Nguồn
- The North-Eastern seaports and the seventeenth-century commercial system of Tonkin as seen from Western sources — Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử (VJOL)
- Đỗ Thị Thùy Lan, Về sự tồn tại của thương điếm Hà Lan ở Phố Hiến thế kỷ XVII — Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử (VJOL)
- Đỗ Thị Thùy Lan, bài nghiên cứu về Phố Hiến — Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, Huế (VJOL)
- William Dampier, Voyages and Descriptions, tập II (phần Tonquin) — TextGrid Repository
- Thư của vua Đàng Ngoài về việc chấm dứt quan hệ thương mại với VOC, năm 1700 — ANRI
- Hoàng Anh Tuấn, Silk for Silver: Dutch–Vietnamese Relations, 1637–1700 — Đại học Leiden
- The ancient Hiến town is alive with history — Việt Nam News
- Phố Hiến thương cảng một thời vàng son — Đại Đoàn Kết
- Tên gọi Phố Hiến xuất hiện từ bao giờ? — Dân Việt
- Bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử – văn hóa Phố Hiến — Tạp chí Quản lý Nhà nước
- Thêm 14 di tích được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt — Pháp Luật TP.HCM
- Phố Hiến — Wikipedia tiếng Việt
Ảnh bìa: cổng Văn miếu Xích Đằng, Phố Hiến, tác giả Nguyễn Thanh Quang, giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
