Sàn TMĐT do nước ngoài chi phối phải qua thẩm định an ninh: Nghị định 342/2026/NĐ-CP viết lại quy định mua bán hàng hóa của nhà đầu tư nước ngoài

Suốt tám năm, một doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài muốn bán hàng tại Việt Nam — vận hành chuỗi siêu thị, nhập khẩu và bán buôn, hay mở một sàn giao dịch trực tuyến — hoạt động theo Nghị định 09/2018/NĐ-CP. Nghị định đó ra đời trước khi có Luật Thương mại điện tử, trước khi luật bảo vệ người tiêu dùng năm 2023 khai sinh khái niệm “nền tảng số lớn”, và trước khi đợt sáp nhập tỉnh năm 2025 xáo trộn các cơ quan cấp phép. Ngày 03/9/2026, Chính phủ thay thế nó. Nghị định 342/2026/NĐ-CP giữ nguyên kiến trúc hai giấy phép của văn bản tiền nhiệm nhưng chuyển đầu mối cấp phép, bổ sung bước thẩm định an ninh quốc gia gọi đích danh các nền tảng thương mại điện tử, và thu hẹp phép kiểm tra nhu cầu kinh tế (ENT) vốn lâu nay gây khó chịu cho các nhà bán lẻ nước ngoài.

Văn bản này là gì

Nghị định 342/2026/NĐ-CP “quy định chi tiết Luật Thương mại và Luật Quản lý ngoại thương về hoạt động mua bán hàng hóa và các hoạt động liên quan trực tiếp đến mua bán hàng hóa của nhà đầu tư nước ngoài, tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam” được Chính phủ ban hành ngày 03/9/2026, do Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc ký thay Thủ tướng, theo đề nghị của Bộ Công Thương. Căn cứ pháp lý gồm Luật Thương mại số 36/2005/QH11, Luật Quản lý ngoại thương số 05/2017/QH14 và Luật Đầu tư mới số 143/2025/QH15; Điều 1 nêu rõ nghị định quy định chi tiết Điều 22 Luật Thương mại và Điều 5 Luật Quản lý ngoại thương. Văn bản gồm 5 chương, 45 điều, kèm phụ lục 15 biểu mẫu, và được đăng trên cổng văn bản của Chính phủ ngày 07/9.

Điều 45 quy định hiệu lực từ 18/10/2026. Từ ngày đó, nghị định thay thế Nghị định 09/2018/NĐ-CP ngày 15/01/2018 và bãi bỏ Điều 36 của Nghị định 146/2025/NĐ-CP — nghị định tháng 6/2025 phân định lại thẩm quyền trong lĩnh vực công thương giai đoạn sáp nhập tỉnh.

Ai cần loại giấy phép nào

Nghị định áp dụng với nhà đầu tư nước ngoài và “tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài” — các công ty tại Việt Nam có vốn ngoại, bao gồm cả những công ty được đối xử như nhà đầu tư nước ngoài theo khoản 1 Điều 20 Luật Đầu tư. Các quyền thương mại cơ bản — xuất khẩu, nhập khẩu và phân phối bán buôn hàng hóa thông thường — không cần giấy phép riêng; theo Điều 6, chúng được thực hiện sau khi đã đăng ký trên giấy tờ đầu tư, đăng ký doanh nghiệp của công ty. Trường hợp nhà đầu tư từ nước không có điều ước đăng ký các quyền này, cơ quan đăng ký phải hỏi ý kiến Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trước.

Giấy phép kinh doanh được yêu cầu theo Điều 5 cho một danh mục hoạt động nhạy cảm hơn: phân phối bán lẻ; nhập khẩu, bán buôn các mặt hàng Việt Nam chưa cam kết mở cửa; dịch vụ logistics ngoài các phân ngành đã cam kết trong điều ước thương mại; cho thuê hàng hóa không phải cho thuê tài chính; dịch vụ xúc tiến thương mại không bao gồm quảng cáo; dịch vụ trung gian thương mại không bao gồm đại lý bán buôn, bán lẻ; tổ chức đấu thầu hàng hóa, dịch vụ; và — với câu chữ quan trọng cho ngành công nghệ — “quản lý và vận hành nền tảng thương mại điện tử trung gian, mạng xã hội hoạt động thương mại điện tử, nền tảng thương mại tích hợp”. Ba loại nền tảng này là các phạm trù do Luật Thương mại điện tử tạo ra — luật được thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ 01/7/2026. Nghị định 09/2018 chỉ nói chung chung về “dịch vụ thương mại điện tử”; nghị định mới dùng đúng bộ từ vựng của luật thương mại điện tử, nghĩa là một mạng xã hội có chức năng mua sắm hay một siêu ứng dụng gói thương mại cùng các dịch vụ khác nay nằm gọn trong phạm vi phải cấp phép.

Giấy phép lập cơ sở bán lẻ riêng vẫn bắt buộc cho từng cửa hàng vật lý. Điều 3 nay định nghĩa loại hình cơ sở theo diện tích sàn bán hàng: cửa hàng tiện lợi dưới 300 m², siêu thị mini đến 500 m², siêu thị trên 500 m², và trung tâm thương mại là tổ hợp được cấp phép chứa nhiều cơ sở bán lẻ.

Thay đổi so với năm 2018

Đầu mối cấp phép chuyển chỗ. Theo cơ chế 2018, giấy phép do Sở Công Thương cấp tỉnh cấp, kèm ý kiến của Bộ Công Thương trong hàng loạt trường hợp. Điều 8 nghị định mới trao thẩm quyền cấp, cấp lại, điều chỉnh và thu hồi cả hai loại giấy phép cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh — nơi doanh nghiệp đặt trụ sở chính hoặc, với giấy phép cơ sở bán lẻ, nơi đặt cửa hàng. Bước xin ý kiến Bộ Công Thương bị bỏ.

Thay vào đó là thẩm định an ninh quốc gia cho ba tình huống. Khoản 3 Điều 8 buộc cơ quan cấp phép lấy ý kiến Bộ Công an và Bộ Quốc phòng khi: (a) nhà đầu tư đến từ nước, vùng lãnh thổ không tham gia điều ước thương mại với Việt Nam, hoặc xin kinh doanh hàng hóa, dịch vụ Việt Nam chưa cam kết mở cửa; (b) nhà đầu tư nước ngoài chi phối doanh nghiệp vận hành nền tảng thương mại điện tử trung gian, mạng xã hội hoạt động thương mại điện tử hoặc nền tảng thương mại tích hợp thuộc diện “nền tảng số lớn” theo pháp luật bảo vệ người tiêu dùng và thương mại điện tử; hoặc (c) nhà đầu tư xin tiếp tục vận hành, hoặc bổ sung vào, một danh mục từ 100 cơ sở dưới 500 m², 50 cơ sở từ 500 m² đến 3.000 m², hoặc 30 cơ sở từ 3.000 m² trở lên. Điều 12 cho hai bộ 14 ngày làm việc để trả lời; chỉ cần một bộ từ chối là giấy phép bị từ chối.

Ngưỡng “nền tảng số lớn” không được định nghĩa trong nghị định này. Nó đến từ khoản 4 Điều 39 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, được chi tiết hóa bởi Nghị định 55/2024/NĐ-CP: nền tảng có tối thiểu 3.000.000 tài khoản người dùng hoạt động mỗi năm tại Việt Nam, hoặc được xếp là nền tảng trung gian quy mô lớn, rất lớn theo pháp luật giao dịch điện tử. Trên thực tế, quy định nhắm vào nhóm nhỏ các sàn và mạng xã hội có chức năng mua sắm do nước ngoài chi phối, hoạt động ở quy mô toàn quốc.

Điều kiện nay phụ thuộc vào xuất xứ nhà đầu tư. Điều 9 tách nhà đầu tư từ các nước có điều ước — chỉ cần đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường của điều ước liên quan và không có nợ thuế quá hạn nếu doanh nghiệp đã hoạt động trên một năm — khỏi nhà đầu tư không có điều ước, những người phải chứng minh thêm sự phù hợp với pháp luật chuyên ngành và với “mức độ cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước” trong năm liền trước. Với năm mặt hàng còn ngoài cam kết của Việt Nam (dầu, mỡ bôi trơn; gạo; đường; vật phẩm đã ghi hình; sách, báo và tạp chí), các hạn chế cũ được giữ lại: nhập khẩu, bán buôn dầu mỡ bôi trơn dành cho doanh nghiệp sản xuất dầu mỡ bôi trơn hoặc máy móc, thiết bị sử dụng chúng; còn gạo, đường, vật phẩm ghi hình và ấn phẩm chỉ được bán lẻ qua cửa hàng tiện lợi, siêu thị mini, siêu thị đã được cấp phép. Với các ngành chưa cam kết, cơ quan cấp phép còn cân nhắc chiến lược phát triển của địa phương và quốc gia, tiến trình đàm phán mở cửa thị trường, và với nhà đầu tư không có điều ước là quan hệ ngoại giao và an ninh quốc gia.

ENT thu hẹp. Theo Nghị định 09/2018, mọi cơ sở bán lẻ ngoài cơ sở thứ nhất đều phải qua ENT, trừ khi dưới 500 m², nằm trong trung tâm thương mại và không phải cửa hàng tiện lợi hay siêu thị mini. Điều 22 nghị định mới giới hạn phép thử này vào nhà đầu tư từ nước không có cam kết điều ước về bãi bỏ ENT — nhóm không còn bao gồm nhà đầu tư EU, Anh hay CPTPP, vì các hiệp định của họ đã có lộ trình xóa bỏ phép thử. Miễn trừ cho cơ sở nhỏ trong trung tâm thương mại được giữ, và phạm vi thị trường địa lý được xem xét nay ấn định theo quy mô: cấp phường với cơ sở dưới 5.000 m², cấp tỉnh với cơ sở lớn hơn. Bộ tiêu chí — tác động lên các cửa hàng hiện hữu và chợ truyền thống, đóng góp cho kinh tế địa phương, và sự tương thích với an ninh tại khu vực biên giới, hải đảo, quân sự — vẫn quen thuộc từ 2018.

Thời hạn và báo cáo. Hồ sơ giấy phép kinh doanh được kiểm tra tính đầy đủ trong 3 ngày làm việc và quyết định trong 10 ngày làm việc kể từ khi hồ sơ hợp lệ (Điều 12); giấy phép cơ sở bán lẻ mất 14 ngày làm việc nếu không phải qua ENT (Điều 26), còn hội đồng ENT có 20 ngày làm việc khi cần thực hiện (Điều 27). Theo cách đọc Điều 38 của LuatVietnam, báo cáo tuân thủ theo chu kỳ nửa năm, hạn ngày 15/01 và 15/7.

Điều khoản chuyển tiếp

Điều 44 khá rộng rãi với doanh nghiệp đang hoạt động. Giấy phép cấp theo nghị định 2018 vẫn còn hiệu lực và chủ giấy phép tiếp tục hoạt động bình thường. Việc điều chỉnh giấy phép hiện có làm theo thủ tục mới, và cơ quan cấp phép ghi lại nội dung cũ bên cạnh phần thay đổi. Trường hợp địa chỉ trụ sở hay cửa hàng thay đổi chỉ vì sáp nhập tỉnh, không cần điều chỉnh giấy phép. Hồ sơ đã nộp trước ngày 18/10 được xử lý theo Nghị định 09/2018 và Điều 36 (đã bãi bỏ) của Nghị định 146/2025, nhưng người nộp bị yêu cầu bổ sung hồ sơ chưa đầy đủ chỉ có tối đa sáu tháng để hoàn thiện trước khi quy định mới tiếp quản.

Tác động thực tiễn

Với các nền tảng do nước ngoài chi phối, thông điệp là quy mô nay kéo theo hệ quả cấp phép. Nhà vận hành có nền tảng vượt mốc 3 triệu tài khoản, hoặc đổi chủ sang một bên kiểm soát nước ngoài, nên chuẩn bị cho việc hồ sơ xin cấp hay điều chỉnh Giấy phép kinh doanh của mình đi qua hai bộ an ninh. Nghị định không nói hai bộ thẩm định điều gì hay cách khiếu nại khi bị từ chối; các biểu mẫu trong phụ lục (Mẫu số 10 và 11) chỉ ấn định hình thức của văn bản hỏi ý kiến và văn bản trả lời.

Với nhà bán lẻ, bên hưởng lợi thực tế là các chuỗi từ EU, Anh và CPTPP, nay có thể mở cơ sở thứ hai trở đi mà không cần ENT, dù các ngưỡng danh mục mới đồng nghĩa một chuỗi tiến gần mốc 100 cửa hàng nhỏ hay 30 đại siêu thị vẫn phải qua bước tham vấn an ninh. Chuỗi từ các nước không có hiệp định thương mại không mất gì so với 2018 nhưng cũng chẳng được thêm gì.

Với mọi doanh nghiệp thương mại có vốn ngoại, việc chuyển về Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nghĩa là một đầu mối làm việc mới và, trong những tháng đầu, một đội ngũ cán bộ mới đang làm quen với loại hồ sơ này. Doanh nghiệp đặt trụ sở tại các tỉnh hình thành từ đợt sáp nhập 2025 nên kiểm tra rằng địa chỉ đăng ký trên giấy phép khớp với đơn vị hành chính mới, dù nghị định nói không bắt buộc điều chỉnh.

Những điểm còn bỏ ngỏ

Nghị định dẫn chiếu “pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng và thương mại điện tử” cho định nghĩa nền tảng lớn, nhưng nghị định hướng dẫn của chính luật thương mại điện tử — Nghị định 248/2026/NĐ-CP — dùng bộ phân loại nền tảng riêng; hai ngưỡng được đọc gộp hay đọc tách chưa được làm rõ. Văn bản cũng không nói bước tham vấn an ninh có được lặp lại khi một nền tảng đã được cấp phép về sau lớn thành “nền tảng số lớn”, hay chỉ thực hiện ở lần điều chỉnh kế tiếp. Và cụm từ “phù hợp với mức độ cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước” — thước đo cạnh tranh cho nhà đầu tư không có điều ước — không kèm theo chỉ số nào, để lại dư địa tùy nghi đáng kể cho chính quyền cấp tỉnh.

Bài viết mang tính thông tin, không phải tư vấn pháp lý.