Với nhiều người Việt, Côn Đảo trước hết là một địa danh trong sách lịch sử: “địa ngục trần gian”, chuồng cọp, nghĩa trang Hàng Dương. Vài năm gần đây, nó còn là cái tên trên những tấm ảnh nước biển xanh trong vắt, resort sang trọng và rùa biển. Điều làm Côn Đảo khác mọi hòn đảo du lịch khác là hai gương mặt này không hề cách xa nhau. Trại giam nằm cách đường ven biển thị trấn Côn Sơn vài dãy phố. Nghĩa trang chỉ cách khách sạn một quãng đi bộ.
Vì vậy, một chuyến Côn Đảo đáng đi là chuyến chấp nhận cả hai điều đó. Bạn vừa đi biển, vừa đi viếng. Hòn đảo đẹp nhất khi bạn dành cho mỗi phần một khoảng thời gian xứng đáng.
Một thế kỷ nhà tù
Người Pháp chiếm quần đảo vào đầu thập niên 1860 và gần như ngay lập tức biến nơi đây thành nhà tù. Hơn một trăm năm, qua thời Pháp rồi đến chính quyền Sài Gòn, nơi này giam giữ những người yêu nước và các chiến sĩ cách mạng. Nhiều người sau này giữ những vị trí lãnh đạo đất nước từng đi qua các phòng giam ấy. Hàng vạn người đã nằm lại trên đảo. Con số chính xác mỗi nguồn ghi một khác, nên đừng quá tin vào một con số duy nhất.
Khu di tích nhà tù được giữ gần như nguyên trạng, trống trải, không trang trí. Nặng nề nhất là chuồng cọp: những dãy xà lim đá có mái là song sắt, để cai ngục đi trên lối đi phía trên nhìn xuống và hành hạ tù nhân. Chính quyền Sài Gòn chối bỏ sự tồn tại của chúng cho đến tháng 7/1970. Khi đó một phái đoàn Quốc hội Mỹ ra thăm đảo đã tách khỏi lộ trình được sắp đặt, lần theo tấm bản đồ do một cựu tù vẽ cho, và tìm thấy chuồng cọp sau một vườn rau. Những bức ảnh do Tom Harkin, khi ấy là trợ lý quốc hội, chụp và đăng trên tạp chí Life đã gây chấn động dư luận thế giới. Đứng trên lối đi ấy hôm nay vẫn là trải nghiệm lặng người nhất ở Côn Đảo, và đúng là nên như vậy.
Rồi đến nghĩa trang Hàng Dương, mang tên hàng cây dương (phi lao) bao quanh. Chuyện viếng mộ chị Võ Thị Sáu lúc nửa đêm thì có lẽ không cần kể lại với độc giả Việt. Chỉ xin nhắc: đêm nào ở đây cũng đông, nhất là cuối tuần và mùa cao điểm. Nếu muốn có khoảnh khắc lặng lẽ, bạn có thể ghé thêm vào buổi sáng sớm, khi nghĩa trang vắng và có thể đi dọc những hàng mộ vô danh. Đó là phần dễ bị bỏ qua nhất nhưng lại nói nhiều nhất về nơi này.
Hòn đảo giữ được rừng
Nhà tù vô tình để lại một di sản khác. Vì quần đảo bị cách ly quá lâu, nơi đây thoát được làn sóng chặt rừng và bê tông hóa bờ biển như nhiều vùng ven biển trong đất liền. Vườn quốc gia Côn Đảo, thành lập năm 1993, bao gồm cả rừng và biển với diện tích gần 200 km², và là khu Ramsar. Nước quanh các hòn đảo nhỏ thuộc loại trong nhất cả nước. Bạn có thể lặn ngắm san hô ở Hòn Bảy Cạnh, Hòn Cau, đi bộ xuyên rừng ra những bãi gần như không người, hoặc ngồi ở bãi Đầm Trầu xem máy bay hạ cánh sát ngay trên đầu.
Đặc sản thiên nhiên là rùa xanh. Khoảng từ tháng 4 đến tháng 10, rùa mẹ bò lên các bãi ở Bảy Cạnh đẻ trứng. Kiểm lâm di dời trứng vào khu ấp và thả rùa con về biển. Tour ngủ đêm xem rùa đẻ chỉ nhận số lượng khách rất ít, còn tour nửa ngày xem thả rùa con phổ biến hơn. Cả hai đều phải đặt qua Vườn quốc gia hoặc đơn vị được cấp phép. Không có gì đảm bảo đêm đó rùa sẽ lên, và tuyệt đối không dùng đèn flash.
Những điều nên biết trước
Côn Đảo không rẻ. Vé máy bay chặng ngắn nhưng đắt hơn các chặng nội địa thông thường. Resort cao cấp tạo nên tiếng tăm cho đảo, dù nhà nghỉ trong thị trấn vẫn sạch sẽ, dễ chịu. Ràng buộc lớn nhất là thời tiết. Mùa gió chướng đông bắc, khoảng tháng 11 đến tháng 2, biển động mạnh. Tàu cao tốc hay bị hủy chuyến, tour ra đảo nhỏ phải dừng, nước biển đục đi. Ảnh bìa bài này chụp cuối tháng 12, và đó chính là dáng vẻ Côn Đảo mùa này. Nếu ra đảo vì biển, hãy chọn tháng 3 đến tháng 9. Dịp lễ, Tết, đặc biệt quanh 30/4 và 27/7, vé máy bay và tàu hết rất sớm.
Ghi chú thực tế
- Đi lại: Nhanh nhất là bay từ TP.HCM, khoảng 45 phút, bằng máy bay nhỏ của nhóm Vietnam Airlines và Vietjet. Ghế ít nên đặt sớm. Đường biển có tàu cao tốc từ Trần Đề (nay thuộc Cần Thơ), khoảng 2 tiếng rưỡi và rẻ nhất, từ Vũng Tàu, và từ năm 2025 có tuyến đi thẳng từ trung tâm TP.HCM, khoảng 5 tiếng. Lịch tàu thay đổi theo mùa và thường giảm chuyến vào mùa gió chướng, nên kiểm tra với hãng tàu trước khi chốt kế hoạch.
- Ở bao lâu: Ba ngày hai đêm là vừa: một ngày cho khu di tích, một ngày đi tàu ra các hòn, một ngày cho bãi biển và rừng. Thêm một đêm nếu muốn đi xem rùa.
- Di chuyển trên đảo: Thuê xe máy trong thị trấn. Cung đường ven biển vắng và rất đẹp.
- Ăn gì: Hải sản nướng ở chợ đêm và các quán dọc bờ kè. Đừng quên mua hạt bàng Côn Đảo làm quà.
- Hành chính: Từ đợt sắp xếp năm 2025, Côn Đảo là đặc khu thuộc TP.HCM.
- Thứ tự: Hãy đi khu di tích vào buổi sáng, trước khi nắng gắt, rồi để buổi chiều cho biển. Thứ tự ấy quan trọng hơn bạn nghĩ.
Ảnh bìa: một bãi biển trên đảo Côn Sơn, tác giả Tycho (shansov.net), giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
